ภาพที่ 1 กรอบพัฒนาจริยธรรม AI เพื่ออนาคต
ที่มา : facebook กระทรวงดิจิทัลเพื่อเศรษฐกิจและสังคม
ปัจจุบันเทคโนโลยีดิจิทัลที่เข้ามามีบทบาท และเป็นการเปลี่ยนโลกอย่างแท้จริงในยุคนี้คือ เทคโนโลยี ปัญญาประดิษฐ์ หรือ AI ซึ่งไม่ใช่แค่การใช้งานแบบเครื่องมือสนับสนุนการทำงานเท่านั้น แต่ได้กลายเป็นส่วนหนึ่งในชีวิตประจำวัน เพราะตั้งแต่ตื่นนอนในตอนเช้าเราหยิบสมาร์ทโฟนเพื่อสั่ง AI เรียกใช้งานแอปพลิเคชัน ให้ AI เรียกระบบแนะนำสินค้า แม้กระทั่งวิเคราะห์ข้อมูลการแพทย์ AI ก็เข้าไปมีบทบาทเพื่อให้การวินิจฉัยโรคเป็นไปอย่างถูกต้องแม่นยำยิ่งขึ้น อย่างไรก็ดีการใช้งาน AI ที่แพร่หลายนั้น กลับมีคำถามสำคัญที่เกิดขึ้นว่า “แล้วการใช้งาน AI ควรมีการกำกับ หรือจริยธรรมที่ดีในการใช้งานเป็นอย่างไร” เพราะถึงแม้ว่า AI จะสร้างคุณค่า และอำนวยความสะดวกในการใช้งานอย่างมหาศาล แต่ถ้าไม่มีกรอบจริยธรรมในการใช้งานที่ชัดเจน จะสร้างความเสี่ยงให้เกิดขึ้นได้นานัปการ เช่น การเลือกปฏิบัติ การใช้งานที่ไม่โปร่งใส และการละเมิดความเป็นส่วนตัว ที่ส่งผลกระทบต่อทั้งตัวบุคคล และสังคมได้ในวงกว้าง ในการประชุม UNESCO Global Forum on the Ethics of AI 2025 ครั้งที่ 3 ที่จัดขึ้นในกรุงเทพมหานคร ประเทศไทย (ระหว่างวันที่ 24-27 มิถุนายน 2568) มีการกล่าวถึงประเด็นสำคัญในการขับเคลื่อนจริยธรรม AI จาก "หลักการ" ไปสู่ "การปฏิบัติจริง" ใน 4 ประเด็นดังนี้
1) การกำกับดูแลที่ครอบคลุมและเท่าเทียม (Inclusive Governance) ที่ AI ไม่ควรเป็นเครื่องมือที่เพิ่มความเหลื่อมล้ำ แต่เน้นสร้างความเท่า
2) การเปลี่ยนผ่านจากหลักการสู่กฎหมาย (From Principles to Action) ต้องมีความโปร่งใสมีธรรมาภิบาลที่ตรวจสอบได้ (Accountability)
3) AI กับความยั่งยืนและสิ่งแวดล้อม (AI for Sustainability) จะต้องมีการควบคุมการใช้พลังงานมหาศาลของศูนย์ข้อมูล AI (Data Centers) ให้สอดคล้องกับเป้าหมาย Net Zero และ
4) สิทธิมนุษยชนและความรับผิดชอบ (Human Rights & Responsibility) ในการตัดสินใจสุดท้ายในประเด็นที่กระทบต่อชีวิตและสิทธิเสรีภาพ (เช่น กระบวนการยุติธรรม หรือการแพทย์) ต้องมีมนุษย์เป็นผู้กำกับดูแลเสมอ
สำหรับประเทศไทยโดยหน่วยงานรัฐอย่างกระทรวงดิจิทัลเพื่อเศรษฐกิจและสังคม (ภาพที่ 1) ได้มีการกล่าวถึงเกี่ยวกับจริยธรรม AI เพื่ออนาคตไว้ใน 5 ประเด็น ได้แก่
1) ยึดกรอบสากล
2) ตรวจสอบด้วยจริยธรรม
3) สร้าง AI ที่ยั่งยืน
4) มีกลไกกำกับดูแล และ
5) ปลูกฝังความรู้เพื่อเป็นการสร้างความตระหนักรู้ให้กับประชาชนทั่วไป
แล้ว AI Ethics คืออะไร คือ หลักจริยธรรมและแนวทางที่ใช้ในการพัฒนาและประยุกต์ใช้งาน AI ที่ไม่ใช่แค่การการใช้งานเป็น แต่เป็นการใช้งานอย่างมีความรับผิดชอบ และคำนึงถึงศีลธรรม ซึ่งมีประเด็นทางจริยธรรมที่สำคัญ และควรระลึกได้ ได้แก่
1. ความลำเอียงและความเป็นธรรม (Bias & Fairness) โดยทั่วไป AI มักสะท้อนอคติที่มีอยู่ในข้อมูลอันเนื่องมาจากแหล่งข้อมูลที่ AI ได้เรียนรู้มามีข้อมูลบางอย่างที่ส่งผลให้เกิดอคติได้ เช่น ระบบคัดกรองผู้สมัครงานบางระบบเคยถูกวิจารณ์ว่าเลือกปฏิบัติต่อผู้หญิง เพราะ AI ในระบบมีการเรียนรู้ข้อมูลจากในอดีตที่มีผู้สมัครงานที่เป็นผู้ชายมีการสมัครงานที่มากกว่าผู้สมัครผู้หญิง
2. ความเป็นส่วนตัวและข้อมูลส่วนบุคคล (Privacy) สำหรับการฝึกให้ AI ฉลาดขึ้นจำเป็นต้องใช้ข้อมูลจำนวนมาก หากขาดการบริหารจัดการที่ดี นำข้อมูลที่ไม่ควรใช้ เช่น ข้อมูลส่วนบุคคลมาใช้ในการเรียนรู้ อาจนำไปสู่การละเมิดสิทธิส่วนบุคคล หรือการใช้ข้อมูลโดยไม่ได้รับอนุญาต เป็นต้น
3. ความโปร่งใสและการอธิบายผล (Transparency & Explainability) AI ในหลายระบบเป็นรูปแบบ “Black Box” ที่ไม่เปิดเผยถึงแนวคิดหรือกระบวนการที่ได้มา ทำให้ผู้ใช้งานไม่สามารถเข้าใจได้ว่าผลลัพธ์ที่ AI สรุปมานั้นได้มาจากอะไร ทำให้ผู้ใช้งานมีการตัดสินใจที่ผิดพลาด และลดความเชื่อมั่นจากข้อสรุปที่ได้จาก AI
4. ความรับผิดชอบ (Accountability) โดยปกติหากมนุษย์ทำผิดพลาดย่อมมีบทลงโทษที่ชัดเจนตามกฎหมาย หรือกฎระเบียบ แต่หาก AI ทำผิดพลาด เช่น การวินิจฉัยโรคผิด หรือการอนุมัติสินเชื่อผิด ใครควรรับผิดชอบ? นักพัฒนา องค์กร หรือผู้ใช้งาน? ซึ่งจุดนี้ยังไม่มีข้อสรุปที่ชัดเจนถึงประเด็นดังกล่าว
5. ผลกระทบต่อแรงงานและสังคม ประเด็นนี้มีความสนใจต่อภาคแรงงานเป็นอย่างมาก กับแนวคิดการใช้ AI แทนที่แรงงานมนุษย์ เพราะมีประสิทธิภาพการทำงานที่ดี แต่ก็ส่งผลกระทบต่อการว่างงานของแรงงาน หรือการลดโอกาสทางเศรษฐกิจกับคนบางกลุ่ม
6. ผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม ในการฝึกโมเดล AI ให้เรียนรู้และฉลาดขึ้นนั้น จำเป็นต้องใช้ทรัพยากรโดยเฉพาะพลังงานเป็นจำนวนมหาศาล หากไม่มีมาตรการรองรับด้านสิ่งแวดล้อม อาจสร้างภาระต่อสภาพแวดล้อมของโลกได้ในระยะยาว
ประเด็นจริยธรรมของ AI ในระดับนานาชาติก็ถือเป็นประเด็นใหญ่ เช่น ในงาน UNESCO Global Forum on the Ethics AI 2025 ซึ่งเป็นเวทีการพัฒนาจริยธรรม AI ทั้งในประเทศไทยและระดับนานาชาติ โดยเฉพาะบทบาทของประเทศไทยในฐานะผู้นำขับเคลื่อนจริยธรรม AI บนเวทีโลก เพื่อกำหนดกรอบแนวคิดในการใช้งาน AI ให้มีความน่าเชื่อถือ (Trustworthy AI) เพื่อใช้เป็นมาตรฐานสากล ได้แก่
สิ่งต่างๆ ที่เกิดขึ้นจากการใช้งาน AI ทำให้เกิดประเด็นความท้าทายในหลาย ๆ ด้าน โดยเฉพาะด้านจริยธรรม ถึงแม้จะมีหลักการมากมาย แต่ส่วนใหญ่ยังอยู่บนกระดาษไม่ได้ถูกนำไปใช้จริง ยังมีประเด็นความขัดแย้งที่เกิดขึ้นระหว่างประสิทธิภาพสูงสุด กับความโปร่งใส หรือในบางประเทศที่เริ่มเล็งเห็นถึงความสำคัญของจริยธรรมประกอบกับ AI อยู่ในช่วงเริ่มต้น ยังมีกฎเกณฑ์ไม่ชัดเจน จึงอาจส่งผลต่อการบังคับใช้ ทั้งนี้ จริยธรรม AI เป็นเรื่องที่จำเป็นเพื่อการพัฒนา AI อย่างปลอดภัย เป็นธรรม และสามารถสร้างประโยชน์สูงสุดต่อสังคม จึงควรมีกรอบแนวทางที่จำเป็นต่อการดำเนินการ โดยเริ่มตั้งแต่การออกแบบการใช้งาน ที่ต้องเป็นความร่วมมือกันส่งเสริมให้เกิดขึ้น โดยนักวิจัยพัฒนา ภาครัฐ และภาคประชาชน เพื่อให้การใช้งานเกิดประโยชน์กับทุกคนที่เกี่ยวข้องและปลอดภัยต่อสังคมโดยรวม
นายวิศิษฏ์ ไหมเพ็ชร
สาขาภาคกลางตอนกลาง
สำนักงานส่งเสริมเศรษฐกิจดิจิทัล
อ้างอิงจาก:
